• ساختارگرایی و تحلیل نشانه شناختی فرهنگی

مقدمه:

ساختارگرایی و نشانه شناسی از دهه 1950  تأثیر مهمی بر مطالعات فرهنگی داشته اند و بر سایر نگرشهای مشخص از قبیل فمینیسم و مارکسیسم نیز تأثسرگذاشتهاند.ساختارگرایی ساختار عمیقی را که در زیر لایه های همه ی نظام های فرهنگی و ارتباطی نهفته است را جستجو می کند.ساختارگرایان می گویند:نظامهای گوناگون اجتماعی و فرهنگی که از آن راه به زندگی خود سامان میبخشیم تصادفی و گسسته نیستند.بلکه شبیه یکدیگرند.بنابراین ارتباط یعنی (تولید اجتماعی و گردش معنا) را در مرکز هر جامعه قرار دهد.نشانه شناسی ضمن بررسی و تحلیل نشانه ها در متون رسانه ای در قالب گفتار، نوشتار، تصویر و فهم دلالتهای صریح و ضمنی نشان نه ها سعی در کشف روابط و ساختارهای پنهان و نهفته ای ندارد که نشانه های ظواهر و بازنمود آن بشمار می روند.ساختارگرایی یک چارچوب نظری و فلسفی است که به طور کلی به علوم اجتماعی مربوط می نشانه شناسی به عنوان مطالعه علمی نظام علائم مانند فرهنگها تعریف شده است.اصطلاحساختارگرایی در زبان شناسی نخست بوسیله روسن یاکوبسن مورد استفاده قرارگرفت که او نیز این اصطلاح را از آثار فردیناندوسوسوربیرون کشیده بود.ساختارگرایی کمتر به موضوع متن  بیشتر به چگونگی تأثیر گذاشتن متن می پردازد و برای اینکه به مکانیسم های متن بهتر و واضح تر پی ببرد از اهمیت محتوای متن میکاهد.به عبارت دیگر ساختارگرایی بیشتر به این نکته می پردازد که متن چگونه معنا می دهد نه اینکه متن چه معنا دارد.

اقسام ساختارگرایی:

الف. ساختارگرایی ذره ای

ب. ساختارگرایی کلی نگر یا تحلیلی- تاریخی

  • ·      فردینانددوسوسور

-       فردینانددوسوسور در سال 1857 در ژنو بدنیا آمد.

-       سوسور را پدر زبانشناسی قرن بیستم می دانند.

-       از دیدگاه سوسور زبان همواره تغیر می کند اما این تغییر به دستور افراد نیست بلکه به مرور زمان و مستقل از اراده گویشگران تغییر می کند.

-       در واقع از نظر سوسور ربان همان قدر که توسط افراد شکل می گیرد شکل دهنده افراد نیز هست.

-       از نظر سوسور عناصر بنیادین یک زبان و بلکه تمام محصولات تفکر انسانی و رفتارهای فرهنگی نشانه ها هستند.

-       از نظر سوسور زبانشناسی زیر شاخه ای از نشانه شناختی است. او معتقد است که نشانه شناسی علمی است که موجودیت علائم را درون جامعه مطالعه می کند.

-       سوسور نگرش کاملا جدیدی به رویکردهای زبانشناختی تزریق نمود که بعدها جنبه فلسفی و معرفت شناختی نیز پیدا کرد.

-       از دیدگاه سوسور بین زبان به منزله یک نظام و زبان به عنوان مجموعه ای از سخن ها تفاوت قائل است. لانگقوائد و روال ها را می سازد و پارول رفتار را که همیشه از قواعد پیروی نمی کنند مثل لهجه یا گفتار محاوره ای و توجه سوسور اساسا روی لانگ متمرکز است.از نظر سوسور همه زبانها با یکدیگر متفاوتند.

-       اساسأ زبانشناسی سوسور بر تفکیک (دال) و ( مدلول) یا لفظ و معنا دارد.

-       هر نشانه زبانی ترکیبی از دال و مدلول است. بین دال و مدلول رابطه ی ذاتی و طبیعی وجود ندارد.

-       سوسور استدلال می کند که معنی هر اصطلاح در نظام زبان شامل دال بعلاوه مدلول تحت عنوان نشان ه است. ( دال ویژگی لفظ/آوا) + مدلول ( ایده= نشانه ، معنی کامل)

تعدادی از ساختارگرایان عبارتند از: کلودلویاشتراوس– ژان لاکان – میشل فوکو– لویی آلتوسر- امبرتواکو- کلودبرمون–ژولیاکریستوا–ژرارژنت.

 

  • ·      کلودلویاشتراوس(1908)

 

لویی اشتراوس مردم شناس اجتماعی فرانسوی در روز 28 نوامبر 1980 در بلژیک بدنیا آمد. او در مؤسسات فرهنگی برجسته ی پاریس آموزش فکری متعارف دید. لویی اشتراوس تأثیری بی نظیر بر کل اندیشه علوم انسانی و اجتماعی قرن بیستم بر جای گذاشته و آثاری از (ساختارهای بنیادین خویشاوندی) تا مجموعه( اسطوره شناس ها) و تقریبا هیچ حوزه ای را از اندیشه انسانی در طول این پنجاه سال اخیر بی تفاوت نگذاشته بود. اشتراوس نظریه پردازی است کهاز جامعه شناسی به انسان شناسی فرهنگی رسید و با تأثیر پذیری از زبان شناسی یاکوبسن و سوسور به یکی از بنیانگذاران نظریه ی ساختارگرایی در علوم اجتماعی مبدل شد.

نظریه لویاشتراوس ور مورد درک غیر تاریخی و مکانیکی از انسان و سازوکارهای ذهنی:

-       ذهن انسان با وجود تفاوتهای فرهنگی میان گروههای بشری در همه جا یکی است و از قابلیت های یکسانی بهره مند است.

-       انسانها اساسأ به یک شکل می اندیشند.

-       مغز انسان مثل یک دستگاه مکانیکی است . دستگاه در همه جا مشابه است ولی درون داد و برون داد آن متغیر است.

(ویژگی ممتاز دیگری که برای کار اشتراوس ذکر شده است جایگزین کردن مفهوم انسان شناختی بجای مردم شناسی بود)

  • ·      رولان بارت (1980-1915)

رولان بارت منتقد ادبی و نشانه شناس فرانسوی است که نوشته های وی تأثیر زیادی بر مطالعات فرهنگی و ادبی گذاشته است. او ابتدا در آموزشگاه مطالعات عالی پاریس به تدریس پرداخت و سلسله مقالاتی تحت عنوان جامعه شناسی نشانه ها ، نمادها ، بازنمودها منتشر نمود و به استادی رشته نشانه شناسی ادبی برگزیده شد. آثار مهم وی عبارتند از: اسطوره شناسی– درباره راسین– نقادی و حقیقت لذت متن. رولان بارت در کتاب اسطوره شناسی مجموعه مقالات کوتاهی درباره مثالهای مختلف عامه ارائه می کند و معتقد است اسطوره ها اشکال فرهنگ عامه هستند. در عین حال طبق اظهارات وی اسطوره ها چیزی فراتر از این هستند. بارت برای این کار از مفهوم داده های نشانه شناسی مدد می جوید. نشانه شناسی در مفهومی که رولان بارت در نظر داشته است. ار نظر او موضوع نشانه شناسی بررسی شیوه ی تولید نظام نشانه ها ی معنابخش است و نشانه شناسی نشانه ها معانی و فهم واقعیت را ممکن می ساز . اسطوره ها از دیدگاه بارت نوعی زبان یا نظام نشانه هاست و گرچه مقید به تاریخ و جامعه است ولی خود را عام و خاص جلوه می دهد. اسطوره ، نظامی از نشانه هاست که از نظام های نشانه های دیگر مثل زبان استفاده می کند. بارت ادعا می کند که اسطوره ها از طریق روابط خاصی که بین صورت و معنا وجود دارد نقش خود را ایفا می کنند. از نظر او اسطوره هیچ چیز را مخفی نمی کند و تنها نقش اسطوره اختلال در صورت است نه ناپیدا کردن یا مخفی شدن در ضمیر ناخودآگاه. از نظر بارت هر خواننده با نگاه خود و علایقش به متن می نگرد و همان قسمت از متن برایش لذت بخش است. رولان بارت در دوره پس از ساختارگرایی نیز هرچند همواره بر کاربرد نشانه شناسی اصرار داشت در تقویت نقد جدید خود کوشید و آثار خلاقانه و بی نظیری همچون امپراطوری نشانه ها پدید آورد که به بهترین نحو می توانند دیدگاه نشانه شناختی خود را ارائه دهند.

منابع:

 ساختار و هرمنوتیک ، پیشین ص 15

ساختارگرایی پیشین و پساساختارگرایی پیشین ص 112

سجودی ، فرزان ، 1382 ، نشانه شناسیکاربردی،تهران:نشر قصه

سوسورفردیناند 1382، دوره زبان شناسی عمومی ، ترجمه کوروش صفوی،تهران: هرمس،مقالات هم اندیشی های بارت و دریدا، انتشارات فرهنگستان هنر،1386 لویاشتراوس، ترجمه ی حمید عنایت،137